Ponzi Şeması, gerçek bir iş yerine yeni katılımcılardan alınan para ile yatırımcılara anormal oranlarda geri ödemeler yapılmasına dayanan hileli bir yatırım işlemidir. Sistem adını Charles Ponzi’den almaktadır. Ponzi şemasının piramit şemasına benzerlikleri olmasına rağmen iki hileli sistem de farklıdır.

Genel olarak kısa dönemde anormal derecelerde geri ödemeler sunmaktadır. Şemanın devamlılığı sisteme yeni yatırımcı yani yeni para girmesi ile mümkün olmaktadır.

Katılımcılardan elde edilen para azaldıkça sistemin çökmesi beklenir. Bununla birlikte bir çok sistem çökmeden kanun kuruluşları tarafından durdurulmaktadır zira sisteme ilgi ve katılım arttıkça sistem üzerine hukuki ilgi de artmaktadır.

Sistem adını, bu işin öncüsü olan İtalyan asıllı ABD li Charles Ponzi’den almaktadır. Ponzi, bu tip sistem geliştiren ilk kişi değildir lakin sistemin büyüklüğü ve maddi değeri sistemi tüm ABD’de bilinir hale getirmiştir. Orijinal şeması uluslararası cevap kuponlarının arbitrajına dayanmakta olup sonradan yeni katılımların önceki yatırımcılara ve Ponzi’nin kişisel servetine katılmasına dönüşmüştür.

Kuruluş açısından farklı olsa da günümüzdeki Ponzi şemalarının temelinde yatan formül aynıdır.

Örnek
Alışılmadık gelirler vadeden bir reklam düşünün. Bu reklamlarda işin adı herkese güzel gelecek isimler olmaktadır, örnek olarak “global para arbitrajı”, “hedge vadeli işlem ticareti”, “yüksek gelir yatırım programları (hyip)”, “offshore yatırım” vb.

Sistemin başlangıcında sadece bir kaç yatırımcı düşük bedellerle yatırım yapmaya başlar. Belirlenen sürenin sonunda yatırımcı belirtilen miktarda kârı ve ana parasını alınca daha fazla yatırım yapma isteğine sahip oluşur. Ardından sistem hakkında haber insandan insana yayılır ve sisteme daha fazla yatırımcı girer. Sistemde mevcut olan gerçeklik başlangıçtaki yatırımcılara ödenen paranın yeni gelen yatırımcılardan elde edilen para olması yani “hyip”, “hedge yatırımı” vb bir iş mevcut değildir.

Başlangıçta sistemin çok iyi çalışmasının bir sebebi de ilk yatırımcılardır. Bu yatırımcılar gerçekte büyük kazançlar elde etmişlerdir ve genel olarak paralarını ve kazançlarını tekrar sisteme daha fazla kazanmak amacıyla katmaktadırlar. Bu şekilde şema çok fazla dışa ödeme yapmadan iyi bir şekilde çalışmaktadır. Şemalar bu durumu kendi çıkarlarına kullanmakta ve yatırımcılarına paralarını sistem içerisinde tuttuklarında ne kadar kazanacaklarını duyurmakta, bunu sağlamak için ilave yatırım programları sunmakta ve yatırımcılarını etkilemektedir. Bir aşamadan sonra sistem çökmektedir. Ya sistem kurucuları toplanan parayı alıp ortadan kaybolacak ya sisteme giren paranın azalmasından dolayı sistem kurucuları ödeme zorluğu çekecek ve yatırımcılar hızlı bir şekilde paralarını geri talep edecek ya da sistemin hukuki açıdan takibe alınacak ve adli kuruluşlar tarafından kapatılacaktır.
Çökmeyen ponzi şeması azdır.



Derleyen: Kemal Inanc